مبنای عددی؛ رویکردی جایگزین برای تعیین ماههای قمری بر پایه روایات اهل بیت (ع)

به گزارش تابناک، بر اساس برخی از گزاره‌های دینی، روزه و افطار به رؤیت هلال وابسته است؛ چنان‌که فرموده‌اند: «صُومُوا لِرُؤْیَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْیَتِهِ». روش‌های اصلی اثبات هلال عبارتند از:

 

۱. رؤیت شخصی یا شهادت عادلان (مشهور در فقه شیعه و سنی)؛

 

۲. تکمیل سی روز ماه پیشین (در صورت عدم رؤیت)؛

 

۳. در برخی آرای فقهی، حکم حاکم شرع. میان فقها اختلافاتی وجود دارد؛ از جمله اعتبار رؤیت با چشم مسلح (تلسکوپ و دوربین) یا انحصار به چشم غیرمسلح، و نیز مسئله تعمیم رؤیت به شهر‌های هم‌افقی یا غیرهم‌افقی. این مبانی فقهی گوناگون سبب تفاوت در آغاز ماه رمضان در مناطق مختلف جهان اسلام می‌گردد.

 

 اما همه اینها را می‌توان در یک چهارچوب روشی به نام «رؤیت‌محوری» دسته‌بندی کرد که از منظر علمی و عملی، به عنوان یک نظریه جامع و بدون تناقض، قابل پذیرش نیست؛ زیرا دارای تناقضات و چالش‌های متعددی است. در مقابل، روشی برخواسته از نصوص و روایات محکم اهل بیت معصومین (ع) وجود دارد که دست‌کم در مقام بیان و توضیح مبانی خود، دچار هیچ‌گونه تناقضی نمی‌شود و آن را اصطلاحاً «مبنای عددی» می‌نامند.

 

 اصول مبنای عددیاولین اصل این مبنا، کامل بودن ماه رمضان و به‌طور کلی ۳۰ روزه بودن تمامی ماه‌های فرد و ناقص (۲۹ روزه) بودن تمامی ماه‌های زوج است.

 

از لحاظ علمی، یک ماه قمری در واقعیت به‌طور میانگین سالانه معادل ۲۹ روز و ۱۲ ساعت و ۴۴ دقیقه و ۲.۷۸ ثانیه است و هیچ‌وقت دقیقاً ۲۹ روز یا ۳۰ روز کامل نمی‌شود. فلذا هر کس که بخواهد تقویمی تنظیم کند – چه رؤیت‌محور باشد، چه عددی یا منجم و تقویم‌نویس – ناچار است با توجه به اینکه روز‌ها ۲۴ ساعته هستند، چند ساعت به ماه واقعی اضافه کند تا ۳۰ روزه شود یا چند ساعت از آن کم کند تا ۲۹ روزه شود.

 

همه روش‌ها به‌نحوی نیازمند اعتبار و قرارداد‌اند. اعتبار و قراردادی برتر است که کمتر از باقی روش‌ها دچار ایراد، اشکال، سردرگمی یا سختی باشد. دستورات غیرتقیه‌ای اهل بیت علیهم‌السلام برای اعتبار و قرارداد مناسب چنین است که ماه‌های فرد همیشه ۳۰ روز و ماه‌های زوج را ۲۹ روز در نظر می‌گیریم و ماه رمضان نیز از این قاعده مستثنی نبوده و طبق روایات غیرتقیه‌ای و قرآن کریم همیشه سی روزه باید لحاظ شود. از روایات دیگر مبنای عددی که به‌صورت دقیق برای مشخصات هلال در شب‌های مختلف، کبیسه شدن سال‌ها و تطابق هر چه بیشتر آنها با ماه واقعی، راهکار دارند، نباید غافل شد.

 

پس حتی کسانی که طبق مبنای رؤیت‌محوری صرف به تشخیص و محاسبه ماه‌های قمری می‌پردازند، مجبورند در همه ماه‌ها یکی از ۲۹ یا ۳۰ روز را انتخاب نمایند که با واقعیت زمان ماه‌ها متفاوت است. نباید ساده‌باورانه روش خود را کاملاً واقع‌نما بدانند. روش رؤیت‌محوری باعث ایجاد مشکلاتی خواهد بود که به عینه تجربه کرده‌ایم. در آیه ۱۸۵ سوره بقره می‌خوانیم: «وَلِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ» یعنی: این روز‌ها را تکمیل کنید. در تفاسیر روایی و روایات متعددی که از اهل بیت علیهم‌السلام صادر شده، در تفسیر این آیه فرموده‌اند یعنی ماه مبارک رمضان همیشه سی روز است.

 

الکافی ج ۴ ص ۷۸ و ص ۷۹ 

تهذیب الأحکام ج ۴ ص ۱۶۸ 

الإستبصار ج ۲ ص ۶۵ 

عوالی اللئالی ج ۳ ص ۱۴۱ 

الخصال ج ۲ ص ۵۲۹ 

جوابات أهل الموصل ص ۱۹

 

 حداقل بیست حدیث با اسناد و مضامین مختلف در تأیید روایت فوق یعنی ۳۰ روزه بودن دائمی ماه مبارک رمضان در کتب مختلف نقل شده است. صدوق در خصال و فقیه می‌نویسد: مذهب خواص شیعه و اهل بصیرت از آنان درباره ماه رمضان این است که آن هرگز از سی روز کمتر نمی‌شود و اخبار در این‌باره مطابق با قرآن و مخالف اهل سنت است.

 

هر کس از شیعیان ضعیف به اخباری عمل کند که از روی تقیه وارد شده مبنی بر اینکه ماه رمضان هم کم می‌شود و در تمام یا نقصان مانند ماه‌های دیگر است، باید از آنان تقیه کرد مانند تقیه از اهل سنت و باید با آنان سخن نگفت مگر بدان گونه که با اهل سنت سخن گفته می‌شود. اجماع علما و راویان شیعه تا سال ۳۶۳ هجری بر مبنای عددی بوده و جملگی بر این توافق نظر داشته‌اند که ماه رمضان از ۳۰ روز کمتر نمی‌شود.

 

البته بعد از آن سال، توسط علمای مکتب بغداد، از این تراث شیعی بنا به دلایل سیاسی چشم‌پوشی می‌شود و به سیاق علما و خلفای عامه، رؤیت‌محوری مبنا قرار می‌گیرد. یکی از دلایل اثبات این راه‌حل، نقصان‌ناپذیری و هم‌پوشانی ادله و نشانه‌های آن با هم است. ائمه اطهار برای فهمیدن شب‌های ماه، دلایلی ریاضی و علائمی ذکر می‌کنند که با هم منطبق هستند. به‌طور مثال: سید ابن طاووس می‌گوید: در روایتی که ما آن را شنیده‌ایم ولی سندش را ندیده‌ام، از یکی از ائمه اطهار علیهم‌السلام آمده است: روز روزه‌ی شما، همان روز قربانی کردن شماست. یعنی اگر روز جمعه بر اساس مبنای عددی روز عید قربان باشد، پس روز اول رمضان شما هم در جمعه قرار می‌گیرد.

 

 دیگر قاعده منطقی، قاعده خمسه است که با الباقی نشانه‌ها سازگار است: نگاه کن که سال گذشته در چه روزی روزه گرفته‌ای، سپس از آن روز پنج روز بشمار و روز پنجم را روزه بگیر؛ و روایت شده است که اگر هلال پیش از شفق غروب کند، آن برای یک شب است، و اگر پس از شفق غروب کند، آن برای دو شب است. پس اگر سایه سرت را در آن دیدی، آن برای سه شب خواهد بود. (فقه الرضا علیه‌السلام ص ۲۰۵) امام صادق علیه‌السلام فرمودند:، چون در ماه رمضان سال گذشته در روز معیّنی روزه گرفتی، پس در سال آینده از تاریخ آن روزه پنج روز را بشمار، و روز پنجم را روزه بدار. (من لا یحضره الفقیه ج ۲، ص ۱۲۵) عمران زعفرانی گوید: به امام صادق علیه‌السلام گفتم: در کشور عراق آسمان یک، دو و سه روز ابری می‌شود. کدام روز را روزه بداریم؟ فرمود: به روزی که در سال گذشته روزه گرفتی نگاه کن، روز پنجم را روزه بگیر. (الکافی ج ۴، ص ۸۰)

 

 عاصم بن حمید گفت که امام صادق علیه‌السلام فرمود: اولین روزی را که روزه گرفته‌اید و ۳ روز بعد از آن را بشمارید و روز پنجم را روزه بگیرید در این صورت هرگز اشتباه نخواهید کرد. (إقبال الأعمال ج ۱، ص ۱۵) و از امام صادق علیه‌السلام روایت شده که فرمود: اگر در روزه ماه رمضان شک کردی، ببین سال گذشته در چه روزی روزه گرفته‌ای، سپس از آن روز پنج روز بشمار و روز پنجم را روزه بگیر. (بحار الأنوار ج ۹۳، ص ۳۰۲)

 

البته شایان ذکر است که این قاعده در سال‌های کبیسه قمری، به ۶ تغییر خواهد کرد. از دیگر نشانه‌های منطبق بر این مبنا، ویژگی‌های خود هلال ماه است. در مبنای عددی معمولاً هلال هر شب ویژگی‌هایی دارد که در احادیث بیان شده‌اند. امام صادق علیه‌السلام فرمودند: وقتی که هلال به صورت طوق درآید، پس آن، ماه دوشبه است، و، چون سایه سرت را در آن ببینی، پس آن ماه سه‌شبه است. 

 

به عبارت دیگر: اگر هلال ماه نو هاله بیندازد و قرص ماه را نمودار کند، هلال دوشبه خواهد بود، و اگر پرتو هلال تا آن حد شدید باشد که سایه سرت را بر روی زمین مشخص کند (معمولاً اگر به محیطی که در آن هیچ نویز نوری مصنوعی وجود نداشته باشد بروید و در مقابل هلال مطوق شب سوم قرار بگیرید می‌توانید سایه‌ی خود را بر روی زمین ببینید)، هلال سه‌شبه خواهد بود. در کتاب فقه الرضا علیه‌السلام می‌خوانیم:

 

 

«فَانْظُرْ أَیَّ یَوْمٍ صُمْتَ مِنَ اَلْعَامِ اَلْمَاضِی وَ عُدَّ مِنْهُ خَمْسَةَ أَیَّامٍ وَ صُمِ اَلْیَوْمَ اَلْخَامِسَ وَ قَدْ رُوِیَ إِذَا غَابَ اَلْهِلاَلُ قَبْلَ اَلشَّفَقِ فَهُوَ مِنْ لَیْلَةٍ وَ إِذَا غَابَ بَعْدَ اَلشَّفَقِ فَهُوَ لِلَیْلَتَیْنِ فَإِذَا رَأَیْتَ ظِلَّ رَأْسِکَ فِیهِ فَلِثَلاَثِ لَیَال» ترجمه: نگاه کن که سال گذشته در چه روزی روزه گرفته‌ای، سپس از آن روز پنج روز بشمار و روز پنجم را روزه بگیر؛ و روایت شده است که اگر هلال پیش از شفق غروب کند، آن برای یک شب است، و اگر پس از شفق غروب کند، آن برای دو شب است. پس اگر سایه سرت را در آن دیدی، آن برای سه شب خواهد بود. امام صادق علیه‌السلام فرمودند: اگر هلال قبل از زوال (خورشید) دیده شود، پس آن برای شب قبلش می‌باشد و اگر پس از زوال دیده شد، برای شب آتی (پیش رو) است. (الکافی، ج ۴، ص ۷۸) امام صادق علیه‌السلام فرمودند: «هرگاه هلال را قبل از ظهر دیدند پس آن برای شب گذشته است و هرگاه آن را پس از ظهر دیدند پس آن برای شب آینده است».

 

 امام صادق علیه‌السلام فرمودند: «اگر هلال قبل از ظهر دیده شود پس آن روز از شوال است و اگر بعد از ظهر دیده شود پس آن روز از ماه رمضان است». سیره ائمه اطهار و شیعیانشان در زمینه تشخیص هلال ماه، بر اساس مبنای عددی بوده که نقصان‌پذیر نیست و بعد از غلبه عامیون (اهل سنت) و خطرات جانی از جانب خلفا و سلاطین برای شیعیان پیش آمد، شیعیان رو به موافق با آنها و پیروی از سیاق اهل سنت وا داشته شدند. به‌طوری‌که در قرن ۱۵ جملگی مسلمانان بر اساس رؤیت‌محوری روزه‌داری می‌کنند و عید فطر را گرامی خواهند داشت.

 

 

۱. موافقت روایات مبنای عددی با قرآن و کامل در نظر گرفتن ماه رمضان

 

۲. مخالفت روایات مبنای عددی با روش و روایات اهل سنت، به‌طوری‌که سیره شیعه این بوده که در صورت اختلاف، به دستور اهل بیت سیاقی مخالف عامه را اخذ می‌کردند

 

۳. آخرین دستور اهل بیت علیهم‌السلام از ائمه در خصوص محاسبه ماه‌های قمری که به دست ما رسیده، همین مبنای عددی است (از امام هادی و امام حسن عسکری علیهما‌السلام)

 

۴. اجماع شیعیان تا سال ۳۶۳ هجری بر این روش

 

۵. دقت فوق‌العاده در محاسبه‌ی ابتدا و انتهای ماه‌های قمری سال‌های آینده بدون اختلاف و سردرگمیاین رویکرد، نه تنها یک روش فقهی کهن، بلکه سیستمی منسجم، بدون تناقض و هماهنگ با نصوص محکم است که می‌تواند راه‌حلی برای چالش‌های تقویم اسلامی در دنیای معاصر باشد.